Από τον καφέ και τη σοκολάτα μέχρι τα έπιπλα το χαρτί και τα ελαστικά, οι επιχειρήσεις θα πρέπει πλέον να γνωρίζουν όχι μόνο ποιος προμήθευσε ένα προϊόν, αλλά και την πηγή των πρώτων υλών.
Η αποψίλωση των δασών μπορεί να συμβαίνει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Ευρώπη, όμως συνδέεται συχνά με προϊόντα που καταναλώνονται καθημερινά στην ευρωπαϊκή αγορά. Γι αυτό ακριβώς το λόγο θεσπίστηκε ο Κανονισμός (ΕΕ) 2023/1115, της ΕΕ για τα προϊόντα μηδενικής αποψίλωσης, γνωστός ως EUDR, από τα αρχικά των λέξεων EU Deforestation Regulation.
Στο Παράρτημα του Κανονισμού Ι υπάρχει ένας μεγάλος κατάλογος προϊόντων που καλύπτονται όπως πχ ο καφές, το κακάο, η σόγια, το φοινικέλαιο, το καουτσούκ, η ξυλεία όλων των ειδών (περιλαμβανομένου και του χαρτιού) και τα προϊόντα βοοειδών που αποτελούν βασικές πρώτες ύλες για ένα ευρύ φάσμα τροφίμων και καταναλωτικών αγαθών.
Επειδή πρόκειται για Κανονισμό και όχι για οδηγία, αυτός είναι άμεσα εφαρμόσιμος σε όλα τα κράτη μέλη, περιλαμβανομένης της Κύπρου, χωρίς να απαιτείται μεταφορά του σε εθνικό νόμο. Τα κράτη μέλη, ωστόσο, πρέπει να οργανώσουν τους ελέγχους, να ορίσουν τις αρμόδιες αρχές και να θεσπίσουν αποτελεσματικές κυρώσεις.
Τι ακριβώς απαγορεύει
Ο EUDR θέτει συγκεκριμένες προϋποθέσεις για κάθε προϊόν που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του.
Ένα σχετικό προϊόν μπορεί να διατεθεί στην αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή να εξαχθεί από αυτή μόνο όταν είναι (α) «μηδενικής αποψίλωσης», (β) έχει παραχθεί σύμφωνα με τη σχετική νομοθεσία της χώρας παραγωγής και καλύπτεται από την απαιτούμενη δήλωση δέουσας επιμέλειας ή, (γ) όπου προβλέπεται, από απλουστευμένη δήλωση.
Ως προϊόν μηδενικής αποψίλωσης νοείται, σε γενικές γραμμές, εκείνο του οποίου οι πρώτες ύλες παρήχθησαν σε έκταση που δεν υπέστη αποψίλωση μετά τις 31 Δεκεμβρίου 2020.
Για την ξυλεία υπάρχει επιπλέον απαίτηση να μην έχει προκληθεί υποβάθμιση των δασών μετά την ίδια ημερομηνία. Η ημερομηνία αυτή είναι σημαντική εφόσον μια μελλοντική συμμόρφωση δεν μπορεί να «νομιμοποιήσει» αποψίλωση που πραγματοποιήθηκε μετά το τέλος του 2020.
Ακόμη μια προϋπόθεση αφορά τη νομιμότητα της παραγωγής αφού θέτει ως προϋπόθεση να τηρούνται και οι σχετικοί κανόνες της χώρας παραγωγής, όπως οι κανόνες για τα δικαιώματα χρήσης γης, την προστασία του περιβάλλοντος, τα εργασιακά και ανθρώπινα δικαιώματα, τα δικαιώματα τρίτων, τη φορολογία, το εμπόριο και τα τελωνεία.
Ποια προϊόντα καλύπτει
Ο EUDR καλύπτει επτά βασικές κατηγορίες εμπορευμάτων: βοοειδή, κακάο, καφέ, φοινικέλαιο, καουτσούκ, σόγια ξυλεία και των υποπροϊόντων τους.
Το Παράρτημα I του Κανονισμού περιλαμβάνει, με βάση συγκεκριμένους τελωνειακούς κωδικούς, και πολλά παράγωγα προϊόντα πέραν από τις πρώτες ύλες.
Ανάλογα με τον κωδικό τους, στο πεδίο εφαρμογής μπορεί να εμπίπτουν, μεταξύ άλλων, το βοδινό κρέας και ορισμένα δερμάτινα προϊόντα, η σοκολάτα, παρασκευάσματα καφέ, προϊόντα φοινικελαίου, ελαστικά, ξυλεία, χαρτί και έπιπλα.
Αυτό σημαίνει ότι οι επιχειρήσεις πρέπει να εξετάζουν και τη σύνθεση και κυρίως τον τελωνειακό κωδικό του προϊόντος.
Η «ταυτότητα» του προϊόντος
Μια άλλη μεγάλη αλλαγή που φέρνει ο EUDR είναι η απαίτηση ουσιαστικής ιχνηλασιμότητας. Η επιχείρηση που διαθέτει για πρώτη φορά ένα προϊόν στην αγορά ή το εξάγει, θα πρέπει με βάση τον Κανονισμό να γνωρίζει και την προέλευση της σχετικής πρώτης ύλης.
Στα στοιχεία που πρέπει να συγκεντρώνονται περιλαμβάνονται η χώρα παραγωγής, η ποσότητα, η ταυτότητα των προμηθευτών και, κυρίως, η γεωγραφική θέση των εκτάσεων στις οποίες παρήχθη η πρώτη ύλη. Για μεγάλες εκτάσεις απαιτείται συνήθως η αποτύπωση των ορίων τους και όχι απλώς μια γενική αναφορά σε περιοχή ή επαρχία.
Η γεωεντόπιση επιτρέπει τη σύγκριση της δηλωμένης έκτασης με δορυφορικά ή άλλα δεδομένα, ώστε να εξετάζεται εάν υπήρξε αποψίλωση μετά την κρίσιμη ημερομηνία. Ένα τιμολόγιο ή ένα πιστοποιητικό προμηθευτή δεν αρκεί από μόνο του, εάν δεν υπάρχει αξιόπιστη σύνδεση ανάμεσα στο προϊόν και στον πραγματικό τόπο παραγωγής.
Με βάση το ισχύον πλαίσιο, οι βασικές υποχρεώσεις εφαρμόζονται από τις 30 Δεκεμβρίου 2026 για τις μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις και από τις 30 Ιουνίου 2027 για τις πολύ μικρές και μικρές επιχειρήσεις.
Υπάρχουν ειδικές μεταβατικές ρυθμίσεις για ορισμένους μικρούς φορείς ξυλείας που καλύπτονταν ήδη από τον προηγούμενο ευρωπαϊκό κανονισμό για την ξυλεία.
Η χαρτογράφηση των προϊόντων, η επικοινωνία με προμηθευτές, η συλλογή γεωγραφικών συντεταγμένων και η προσαρμογή των ηλεκτρονικών συστημάτων απαιτούν χρόνο γι αυτό πρέπει να έχουν ήδη ξεκινήσει.
Οι κυρώσεις
Ο EUDR προβλέπει ότι οι εθνικές κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές. Μπορούν να περιλαμβάνουν πρόστιμα, δήμευση των προϊόντων ή των οικονομικών εσόδων, προσωρινό αποκλεισμό από δημόσιες συμβάσεις και χρηματοδοτήσεις, καθώς και προσωρινή απαγόρευση διάθεσης ή εξαγωγής προϊόντων.
Για τα νομικά πρόσωπα, το ανώτατο προβλεπόμενο ύψος του χρηματικού προστίμου πρέπει να είναι τουλάχιστον ίσο με το 4% του συνολικού ετήσιου κύκλου εργασιών τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση κατά το προηγούμενο οικονομικό έτος.
Ο EUDR προσπαθεί να διασφαλίσει ότι η πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά δεν θα στηρίζεται πλέον στην άγνοια για το πού και με ποιον τρόπο παρήχθη ένα προϊόν.
